Czym jest kolejka Postfixa? Od pliku na dysku do dostarczenia wiadomości

Administratorzy poczty regularnie używają poleceń takich jak:

mailq
postqueue -p
postcat -q QUEUE_ID
postsuper

Mówimy, że wiadomość „jest w kolejce”, „została odroczona” albo „czeka na ponowną próbę”. Ale czym właściwie jest ta kolejka?

Czy Postfix przechowuje ją w bazie danych? W pamięci? W jednym dużym pliku? A może każdy wpis widoczny w mailq odpowiada czemuś, co można znaleźć na dysku?

Żeby to sprawdzić, zatrzymałem serwer odbiorczy w małym laboratorium Docker Compose, wysłałem wiadomość i odnalazłem ją bezpośrednio w /var/spool/postfix.

Okazało się, że kolejka staje się dużo łatwiejsza do zrozumienia, kiedy przestaje być tylko wynikiem polecenia, a możemy zobaczyć rzeczywisty plik wiadomości na dysku.

Kolejka nie jest tylko listą z mailq

W typowej instalacji główny katalog kolejki określa parametr Postfixa queue_directory:

postconf queue_directory

Najczęściej otrzymamy:

queue_directory = /var/spool/postfix

Pod tym katalogiem znajduje się kilka kolejek i katalogów pomocniczych. Wiadomość przechodzi pomiędzy nimi zależnie od etapu przetwarzania.

W uproszczeniu:

lokalne sendmail
      |
      v
   maildrop
      |
   pickup(8)
      |
   cleanup(8)
      |
      v
   incoming
      |
    qmgr(8)
      |
      v
    active
      |
      +---- sukces ----> wiadomość znika z kolejki
      |
      +---- błąd tymczasowy ----> deferred
                                      |
                                      +---- późniejsza próba

Wiadomości przyjęte przez SMTP również przechodzą przez cleanup(8), a następnie trafiają do kolejki incoming.

Najważniejsze katalogi kolejki Postfixa

Nie każdy katalog w /var/spool/postfix jest po prostu magazynem takich samych wiadomości. Poszczególne miejsca mają różne zadania.

maildrop — lokalnie nadane wiadomości

Do maildrop trafia poczta przekazana lokalnie przez zgodny z interfejsem Sendmail program Postfixa.

Narzędzie postdrop(1) pozwala procesowi użytkownika umieścić wiadomość w tym katalogu. Następnie pickup(8) pobiera ją i przekazuje do cleanup(8).

Wiadomości mogą czekać w maildrop nawet wtedy, gdy główne procesy Postfixa nie działają. Zostaną podjęte po uruchomieniu systemu pocztowego.

incoming — nowe, przygotowane wiadomości

cleanup(8) zapisuje kompletne wiadomości w kolejce incoming. Na tym etapie Postfix wykonuje między innymi potrzebne przekształcenia, dodaje brakujące nagłówki i nadaje Queue ID.

Gotowa wiadomość czeka na przejęcie przez menedżera kolejki qmgr(8).

W sprawnie działającym systemie incoming jest zazwyczaj prawie pusty, bo nowe wiadomości szybko przechodzą dalej. Wzrost kolejki incoming może oznaczać, że nowe wiadomości napływają szybciej, niż menedżer kolejki qmgr jest w stanie skierować je do aktywnej obsługi.

active — wiadomości wybrane do obsługi

active zawiera wiadomości wybrane przez qmgr(8) do dostarczenia. Liczba takich wiadomości jest ograniczona, żeby duży backlog nie zużył całej pamięci i wszystkich procesów roboczych.

Nazwa katalogu może sugerować, że cała aktywna kolejka istnieje wyłącznie na dysku. W rzeczywistości jej najważniejsza część to struktury utrzymywane w pamięci procesu qmgr.

Oficjalna dokumentacja porównuje ją do kolejki procesów systemu operacyjnego: wiadomość jest gotowa do obsługi, ale nie musi być właśnie w tej chwili wysyłana. active działa jak ograniczone okno na znacznie większe kolejki incoming i deferred.

deferred — wiadomości odłożone do późniejszej próby

Jeżeli dostarczenie do co najmniej jednego odbiorcy nie powiodło się z przyczyny tymczasowej, wiadomość może zostać przeniesiona do deferred.

Jedna wiadomość może mieć wielu odbiorców. Część z nich może już otrzymać wiadomość, podczas gdy dostarczenie do pozostałych nadal oczekuje na ponowienie. Queue ID identyfikuje wiadomość w obrębie danego serwera, a nie pojedynczą próbę doręczenia do jednego odbiorcy.

Przyczyną może być na przykład:

  • chwilowo niedostępny serwer odbiorcy,
  • timeout połączenia,
  • tymczasowa odpowiedź SMTP klasy 4xx,
  • problem z DNS lub routingiem,
  • lokalne ograniczenie zasobów.

qmgr okresowo skanuje deferred i przenosi wybrane wiadomości z powrotem do aktywnego przetwarzania. Odstępy między próbami rosną, dzięki czemu niedostępny cel nie zajmuje bez końca procesów dostarczających.

hold i corrupt

Wiadomości w hold zostały świadomie wstrzymane i nie będą normalnie dostarczane, dopóki administrator ich nie zwolni.

Do corrupt trafiają uszkodzone lub niemożliwe do odczytania pliki kolejki, które wymagają sprawdzenia.

defer i deferred to nie to samo

Nazwy są podobne, ale katalogi pełnią inne funkcje.

deferred  wiadomości oczekujące na późniejsze dostarczenie
defer     informacje o przyczynach opóźnienia dla odbiorców

Plik w defer nie jest drugą kopią treści wiadomości. Usługa defer(8) przechowuje tam informacje o stanie dostarczenia powiązane z Queue ID i odbiorcami.

Postfix wykorzystuje podobne katalogi pomocnicze:

  • bounce — informacje potrzebne do raportów o trwałym niedostarczeniu,
  • defer — informacje o opóźnieniu,
  • trace — informacje śledzące żądane między innymi przez tryby weryfikacji i verbose.

To rozróżnienie jest ważne podczas diagnostyki. Plik wiadomości znajduje się w kolejce takiej jak deferred, natomiast przyczyna opóźnienia może mieć powiązany zapis w defer.

Eksperyment: zatrzymujemy serwer odbiorczy

Do testu użyłem projektu Postfix SMTP Lab, w którym dwa serwery komunikują się po wewnętrznej sieci Docker Compose:

mail-a -- SMTP/TCP/25 --> mail-b

Najpierw zatrzymałem serwer odbiorczy:

docker compose stop mail-b

Następnie przekazałem wiadomość do Postfixa działającego w mail-a:

printf 'To: [email protected]\nSubject: Queue inspection\n\nI am waiting in the queue.\n' \
  | docker compose exec -T mail-a sendmail -i \
      -f [email protected] [email protected]

Lokalny Postfix przyjął wiadomość, ale nie mógł jej przekazać do zatrzymanego odbiorcy.

Wiadomość widoczna przez postqueue

Stan kolejki pokazałem poleceniem:

docker compose exec mail-a postqueue -p

Wynik:

-Queue ID-  --Size-- ----Arrival Time---- -Sender/Recipient-------
E9974A2C2A      329 Mon Oct 19 16:21:02  [email protected]
(Host or domain name not found. Name service error for name=mail-b type=A: Host not found, try again)
                                         [email protected]

-- 0 Kbytes in 1 Request.

Z tego widoku znamy już:

  • Queue ID: E9974A2C2A,
  • rozmiar wiadomości,
  • czas przyjęcia,
  • nadawcę kopertowego,
  • odbiorcę,
  • ostatnią przyczynę niepowodzenia.

To nadal jednak widok przygotowany przez Postfixa. Następny krok pokazuje, co rzeczywiście znajduje się na dysku.

Fizyczny plik w /var/spool/postfix/deferred

W kontenerze odnalazłem plik:

docker compose exec mail-a \
  sh -c 'find /var/spool/postfix/deferred -type f'

Wynik:

/var/spool/postfix/deferred/E/E9974A2C2A

Nazwa pliku odpowiada Queue ID. Dodatkowy katalog E jest elementem haszowanej struktury kolejki, która pozwala uniknąć przechowywania ogromnej liczby plików w jednym katalogu.

Nie należy jednak budować skryptów przez ręczne zgadywanie tej ścieżki. Sposób haszowania i głębokość katalogów zależą od konfiguracji Postfixa, a wiadomość może zmieniać kolejkę w trakcie obsługi.

Bezpieczniejszym identyfikatorem operacyjnym jest Queue ID używany przez narzędzia Postfixa.

Co naprawdę znajduje się w pliku kolejki?

Do odczytu użyłem:

docker compose exec mail-a postcat -q E9974A2C2A

Fragment wyniku:

*** ENVELOPE RECORDS deferred/E/E9974A2C2A ***
message_size:             329             271               1               0             329               0
message_arrival_time: Mon Oct 19 16:21:02 2026
create_time: Mon Oct 19 16:21:02 2026
named_attribute: rewrite_context=local
sender_fullname: root
sender: [email protected]
named_attribute: dsn_orig_rcpt=rfc822;[email protected]
original_recipient: [email protected]
recipient: [email protected]
*** MESSAGE CONTENTS deferred/E/E9974A2C2A ***
Received: by mail-a.a.lab.test (Postfix, from userid 0)
	id E9974A2C2A; Mon, 19 Oct 2026 16:21:02 +0000 (UTC)
To: [email protected]
Subject: Queue inspection
Message-Id: <[email protected]>
Date: Mon, 19 Oct 2026 16:21:02 +0000 (UTC)
From: root <[email protected]>

I am waiting in the queue.
*** HEADER EXTRACTED deferred/E/E9974A2C2A ***
*** MESSAGE FILE END deferred/E/E9974A2C2A ***

Plik kolejki zawiera dwie szczególnie ważne grupy danych.

Rekordy koperty

W części ENVELOPE RECORDS znajdują się informacje używane przez Postfix do obsługi i dostarczenia wiadomości, między innymi:

  • czas przyjęcia,
  • nadawca kopertowy,
  • pierwotny odbiorca,
  • aktualny odbiorca,
  • rozmiar i wewnętrzne atrybuty.

To dane protokołu i wewnętrznego przetwarzania. Nie muszą być identyczne z polami widocznymi w nagłówkach From: i To:.

Przykładowo opcja:

ustawiła nadawcę kopertowego, natomiast Postfix dodał nagłówek:

From: root <[email protected]>

Nagłówki i treść wiadomości

W części MESSAGE CONTENTS widzimy wiadomość podobną do tej, którą ostatecznie otrzyma odbiorca:

  • nagłówki,
  • Message-ID,
  • temat,
  • datę,
  • treść.

Kolejka nie przechowuje więc wyłącznie informacji „spróbuj ponownie”. Na dysku znajduje się również zawartość potrzebna do faktycznego dostarczenia wiadomości.

Dlaczego postcat, a nie zwykłe cat?

Plik kolejki nie jest zwykłym plikiem EML. Zawiera wewnętrzne rekordy Postfixa przeplatane danymi wiadomości.

postcat zna ten format i potrafi przedstawić go w czytelnej formie. Opcja -q pozwala podać Queue ID, dzięki czemu nie trzeba wiedzieć, czy plik jest w incoming, active, deferred czy hold.

postcat -q E9974A2C2A

Plików kolejki nie należy ręcznie edytować. Ich format i stan są częścią wewnętrznego działania Postfixa, a procesy serwera mogą równocześnie przenosić lub przetwarzać wiadomości.

Do administracji służą narzędzia świadome struktury kolejki, takie jak postqueue, postcat i postsuper.

Przywracamy odbiorcę

Uruchomiłem ponownie mail-b:

docker compose start mail-b

Następnie wymusiłem próbę dostarczenia oczekujących wiadomości:

docker compose exec mail-a postqueue -f

Po skutecznym przekazaniu kolejka była pusta:

docker compose exec mail-a postqueue -p
Mail queue is empty

Zniknął również plik w deferred:

docker compose exec mail-a \
  sh -c 'find /var/spool/postfix/deferred -type f'

Polecenie nie zwróciło żadnej ścieżki.

Postfix nie potrzebował już lokalnej kopii, ponieważ następny serwer potwierdził przyjęcie wiadomości. Odpowiedzialność za jej dalszą obsługę przeszła na mail-b.

Wymuszanie całej kolejki przez postqueue -f ma sens po usunięciu przyczyny awarii. Częste opróżnianie dużej kolejki deferred, gdy cele nadal są niedostępne, może zwiększyć obciążenie i pogorszyć sytuację.

Czy plik zawsze spokojnie czeka w jednym katalogu?

Nie.

Wiadomość może przechodzić między kolejkami, a stan active jest dodatkowo zarządzany w pamięci qmgr. Próba odnalezienia pliku dokładnie w chwili dostarczania może dać inny wynik niż chwilę wcześniej.

Dlatego do bieżącej diagnostyki lepiej używać:

postqueue -p
postcat -q QUEUE_ID

niż zakładać, że konkretna wiadomość zawsze znajduje się pod wcześniej zaobserwowaną ścieżką.

Co kolejka oznacza dla bezpieczeństwa?

Eksperyment pokazuje coś jeszcze: dostęp do katalogu kolejki może oznaczać dostęp do pełnej treści oczekujących wiadomości.

W plikach mogą znajdować się:

  • adresy nadawców i odbiorców,
  • tematy wiadomości,
  • treść korespondencji,
  • nagłówki techniczne,
  • identyfikatory i informacje o trasie wiadomości.

Z tego wynikają praktyczne zasady:

  • uprawnienia do /var/spool/postfix powinny pozostać ograniczone,
  • wyników postcat nie należy bez potrzeby publikować ani dołączać w całości do zgłoszeń,
  • przed pokazaniem logów lub pliku trzeba usunąć dane osobowe i treść korespondencji,
  • kopie katalogu kolejki należy traktować jak dane zawierające potencjalnie poufną pocztę.

Kolejka nie jest archiwum ani backupem poczty

Wiadomość znika z kolejki po skutecznym dostarczeniu. Kolejka przechowuje dane potrzebne do wykonania bieżącej pracy, a nie historię całej korespondencji.

Nie zastępuje więc:

  • backupu skrzynek,
  • archiwizacji wiadomości,
  • dziennika zdarzeń,
  • systemu audytowego.

Również naiwne kopiowanie działającego /var/spool/postfix nie powinno być przedstawiane jako kompletny plan odtwarzania poczty. Podczas kopiowania wiadomości mogą zmieniać stan i położenie. Procedura awaryjna musi uwzględniać spójność danych, konfigurację serwera, skrzynki odbiorców oraz bezpieczny sposób zatrzymania lub wyciszenia przetwarzania.

Ostrożnie z ręcznym usuwaniem

Widząc plik w deferred, łatwo pomyśleć:

rm /var/spool/postfix/deferred/E/E9974A2C2A

To zły sposób administrowania kolejką.

Postfix dostarcza postsuper, które wykonuje operacje z uwzględnieniem struktury kolejki. Ono również wymaga ostrożności — szczególnie opcje działające na wszystkich wiadomościach — ale jest właściwym narzędziem zamiast ręcznego usuwania plików.

Przed operacją warto ponownie sprawdzić Queue ID i zakres polecenia. Usunięcie wiadomości z kolejki jest operacją destrukcyjną i może oznaczać bezpowrotną utratę niedostarczonej treści.

Co z tego wynika dla diagnostyki?

Położenie i zawartość pliku pomagają odpowiedzieć na konkretne pytania:

ObserwacjaMożliwy wniosek
wiadomość jest w maildropczeka na pobranie lokalnego zgłoszenia
rośnie incomingwiadomości napływają szybciej, niż qmgr je podejmuje
wiadomość jest w deferredwcześniejsza próba zakończyła się błędem tymczasowym
istnieje powiązany zapis w deferPostfix ma informację o przyczynie opóźnienia dla odbiorcy
wiadomość jest w holdzostała administracyjnie wstrzymana
Queue ID zniknął po odpowiedzi 2xxnastępny etap potwierdził przyjęcie wiadomości

Sam katalog nadal nie wystarcza do pełnej diagnozy. Trzeba połączyć:

  • postqueue -p,
  • postcat -q,
  • logi Postfixa,
  • odpowiedź SMTP,
  • stan DNS i sieci,
  • etap, na którym zatrzymało się dostarczanie.

Mechanizm błędów i kolejnych prób opisuję szerzej w artykule Dlaczego e-mail nie dociera? Kolejka Postfixa, błędy SMTP i ponawianie dostarczania.

Oficjalna dokumentacja

Szczegółowy opis mechanizmu kolejek znajduje się w dokumentacji Postfixa:

Podsumowanie

Kolejka Postfixa nie jest tylko tabelą pokazywaną przez mailq.

To system plików wiadomości, danych koperty i pomocniczych informacji o dostarczaniu, zarządzany przez współpracujące procesy Postfixa. Część stanu aktywnej kolejki istnieje również w pamięci qmgr.

W badanym przypadku wiadomość naprawdę znajdowała się pod ścieżką:

/var/spool/postfix/deferred/E/E9974A2C2A

postcat pokazał jej kopertę, nagłówki i treść. Po przywróceniu serwera odbiorczego i skutecznym przekazaniu plik zniknął, ponieważ lokalny Postfix wykonał swoją pracę.

Najważniejszy wniosek jest prosty:

Wiadomość w kolejce to nie abstrakcyjny wpis. To dane potrzebne Postfixowi do wykonania konkretnego zadania dostarczenia — przechowywane na dysku i zarządzane przez jego procesy.