Czym jest kolejka Postfixa? Od pliku na dysku do dostarczenia wiadomości
Administratorzy poczty regularnie używają poleceń takich jak:
mailq
postqueue -p
postcat -q QUEUE_ID
postsuper
Mówimy, że wiadomość „jest w kolejce”, „została odroczona” albo „czeka na ponowną próbę”. Ale czym właściwie jest ta kolejka?
Czy Postfix przechowuje ją w bazie danych? W pamięci? W jednym dużym pliku? A może każdy wpis widoczny w mailq odpowiada czemuś, co można znaleźć na dysku?
Żeby to sprawdzić, zatrzymałem serwer odbiorczy w małym laboratorium Docker Compose, wysłałem wiadomość i odnalazłem ją bezpośrednio w /var/spool/postfix.
Okazało się, że kolejka staje się dużo łatwiejsza do zrozumienia, kiedy przestaje być tylko wynikiem polecenia, a możemy zobaczyć rzeczywisty plik wiadomości na dysku.
Kolejka nie jest tylko listą z mailq
W typowej instalacji główny katalog kolejki określa parametr Postfixa queue_directory:
postconf queue_directory
Najczęściej otrzymamy:
queue_directory = /var/spool/postfix
Pod tym katalogiem znajduje się kilka kolejek i katalogów pomocniczych. Wiadomość przechodzi pomiędzy nimi zależnie od etapu przetwarzania.
W uproszczeniu:
lokalne sendmail
|
v
maildrop
|
pickup(8)
|
cleanup(8)
|
v
incoming
|
qmgr(8)
|
v
active
|
+---- sukces ----> wiadomość znika z kolejki
|
+---- błąd tymczasowy ----> deferred
|
+---- późniejsza próba
Wiadomości przyjęte przez SMTP również przechodzą przez cleanup(8), a następnie trafiają do kolejki incoming.
Najważniejsze katalogi kolejki Postfixa
Nie każdy katalog w /var/spool/postfix jest po prostu magazynem takich samych wiadomości. Poszczególne miejsca mają różne zadania.
maildrop — lokalnie nadane wiadomości
Do maildrop trafia poczta przekazana lokalnie przez zgodny z interfejsem Sendmail program Postfixa.
Narzędzie postdrop(1) pozwala procesowi użytkownika umieścić wiadomość w tym katalogu. Następnie pickup(8) pobiera ją i przekazuje do cleanup(8).
Wiadomości mogą czekać w maildrop nawet wtedy, gdy główne procesy Postfixa nie działają. Zostaną podjęte po uruchomieniu systemu pocztowego.
incoming — nowe, przygotowane wiadomości
cleanup(8) zapisuje kompletne wiadomości w kolejce incoming. Na tym etapie Postfix wykonuje między innymi potrzebne przekształcenia, dodaje brakujące nagłówki i nadaje Queue ID.
Gotowa wiadomość czeka na przejęcie przez menedżera kolejki qmgr(8).
W sprawnie działającym systemie incoming jest zazwyczaj prawie pusty, bo nowe wiadomości szybko przechodzą dalej. Wzrost kolejki incoming może oznaczać, że nowe wiadomości napływają szybciej, niż menedżer kolejki qmgr jest w stanie skierować je do aktywnej obsługi.
active — wiadomości wybrane do obsługi
active zawiera wiadomości wybrane przez qmgr(8) do dostarczenia. Liczba takich wiadomości jest ograniczona, żeby duży backlog nie zużył całej pamięci i wszystkich procesów roboczych.
Nazwa katalogu może sugerować, że cała aktywna kolejka istnieje wyłącznie na dysku. W rzeczywistości jej najważniejsza część to struktury utrzymywane w pamięci procesu qmgr.
Oficjalna dokumentacja porównuje ją do kolejki procesów systemu operacyjnego: wiadomość jest gotowa do obsługi, ale nie musi być właśnie w tej chwili wysyłana. active działa jak ograniczone okno na znacznie większe kolejki incoming i deferred.
deferred — wiadomości odłożone do późniejszej próby
Jeżeli dostarczenie do co najmniej jednego odbiorcy nie powiodło się z przyczyny tymczasowej, wiadomość może zostać przeniesiona do deferred.
Jedna wiadomość może mieć wielu odbiorców. Część z nich może już otrzymać wiadomość, podczas gdy dostarczenie do pozostałych nadal oczekuje na ponowienie. Queue ID identyfikuje wiadomość w obrębie danego serwera, a nie pojedynczą próbę doręczenia do jednego odbiorcy.
Przyczyną może być na przykład:
- chwilowo niedostępny serwer odbiorcy,
- timeout połączenia,
- tymczasowa odpowiedź SMTP klasy
4xx, - problem z DNS lub routingiem,
- lokalne ograniczenie zasobów.
qmgr okresowo skanuje deferred i przenosi wybrane wiadomości z powrotem do aktywnego przetwarzania. Odstępy między próbami rosną, dzięki czemu niedostępny cel nie zajmuje bez końca procesów dostarczających.
hold i corrupt
Wiadomości w hold zostały świadomie wstrzymane i nie będą normalnie dostarczane, dopóki administrator ich nie zwolni.
Do corrupt trafiają uszkodzone lub niemożliwe do odczytania pliki kolejki, które wymagają sprawdzenia.
defer i deferred to nie to samo
Nazwy są podobne, ale katalogi pełnią inne funkcje.
deferred wiadomości oczekujące na późniejsze dostarczenie
defer informacje o przyczynach opóźnienia dla odbiorców
Plik w defer nie jest drugą kopią treści wiadomości. Usługa defer(8) przechowuje tam informacje o stanie dostarczenia powiązane z Queue ID i odbiorcami.
Postfix wykorzystuje podobne katalogi pomocnicze:
bounce— informacje potrzebne do raportów o trwałym niedostarczeniu,defer— informacje o opóźnieniu,trace— informacje śledzące żądane między innymi przez tryby weryfikacji i verbose.
To rozróżnienie jest ważne podczas diagnostyki. Plik wiadomości znajduje się w kolejce takiej jak deferred, natomiast przyczyna opóźnienia może mieć powiązany zapis w defer.
Eksperyment: zatrzymujemy serwer odbiorczy
Do testu użyłem projektu Postfix SMTP Lab, w którym dwa serwery komunikują się po wewnętrznej sieci Docker Compose:
mail-a -- SMTP/TCP/25 --> mail-b
Najpierw zatrzymałem serwer odbiorczy:
docker compose stop mail-b
Następnie przekazałem wiadomość do Postfixa działającego w mail-a:
printf 'To: [email protected]\nSubject: Queue inspection\n\nI am waiting in the queue.\n' \
| docker compose exec -T mail-a sendmail -i \
-f [email protected] [email protected]
Lokalny Postfix przyjął wiadomość, ale nie mógł jej przekazać do zatrzymanego odbiorcy.
Wiadomość widoczna przez postqueue
Stan kolejki pokazałem poleceniem:
docker compose exec mail-a postqueue -p
Wynik:
-Queue ID- --Size-- ----Arrival Time---- -Sender/Recipient-------
E9974A2C2A 329 Mon Oct 19 16:21:02 [email protected]
(Host or domain name not found. Name service error for name=mail-b type=A: Host not found, try again)
[email protected]
-- 0 Kbytes in 1 Request.
Z tego widoku znamy już:
- Queue ID:
E9974A2C2A, - rozmiar wiadomości,
- czas przyjęcia,
- nadawcę kopertowego,
- odbiorcę,
- ostatnią przyczynę niepowodzenia.
To nadal jednak widok przygotowany przez Postfixa. Następny krok pokazuje, co rzeczywiście znajduje się na dysku.
Fizyczny plik w /var/spool/postfix/deferred
W kontenerze odnalazłem plik:
docker compose exec mail-a \
sh -c 'find /var/spool/postfix/deferred -type f'
Wynik:
/var/spool/postfix/deferred/E/E9974A2C2A
Nazwa pliku odpowiada Queue ID. Dodatkowy katalog E jest elementem haszowanej struktury kolejki, która pozwala uniknąć przechowywania ogromnej liczby plików w jednym katalogu.
Nie należy jednak budować skryptów przez ręczne zgadywanie tej ścieżki. Sposób haszowania i głębokość katalogów zależą od konfiguracji Postfixa, a wiadomość może zmieniać kolejkę w trakcie obsługi.
Bezpieczniejszym identyfikatorem operacyjnym jest Queue ID używany przez narzędzia Postfixa.
Co naprawdę znajduje się w pliku kolejki?
Do odczytu użyłem:
docker compose exec mail-a postcat -q E9974A2C2A
Fragment wyniku:
*** ENVELOPE RECORDS deferred/E/E9974A2C2A ***
message_size: 329 271 1 0 329 0
message_arrival_time: Mon Oct 19 16:21:02 2026
create_time: Mon Oct 19 16:21:02 2026
named_attribute: rewrite_context=local
sender_fullname: root
sender: [email protected]
named_attribute: dsn_orig_rcpt=rfc822;[email protected]
original_recipient: [email protected]
recipient: [email protected]
*** MESSAGE CONTENTS deferred/E/E9974A2C2A ***
Received: by mail-a.a.lab.test (Postfix, from userid 0)
id E9974A2C2A; Mon, 19 Oct 2026 16:21:02 +0000 (UTC)
To: [email protected]
Subject: Queue inspection
Message-Id: <[email protected]>
Date: Mon, 19 Oct 2026 16:21:02 +0000 (UTC)
From: root <[email protected]>
I am waiting in the queue.
*** HEADER EXTRACTED deferred/E/E9974A2C2A ***
*** MESSAGE FILE END deferred/E/E9974A2C2A ***
Plik kolejki zawiera dwie szczególnie ważne grupy danych.
Rekordy koperty
W części ENVELOPE RECORDS znajdują się informacje używane przez Postfix do obsługi i dostarczenia wiadomości, między innymi:
- czas przyjęcia,
- nadawca kopertowy,
- pierwotny odbiorca,
- aktualny odbiorca,
- rozmiar i wewnętrzne atrybuty.
To dane protokołu i wewnętrznego przetwarzania. Nie muszą być identyczne z polami widocznymi w nagłówkach From: i To:.
Przykładowo opcja:
ustawiła nadawcę kopertowego, natomiast Postfix dodał nagłówek:
From: root <[email protected]>
Nagłówki i treść wiadomości
W części MESSAGE CONTENTS widzimy wiadomość podobną do tej, którą ostatecznie otrzyma odbiorca:
- nagłówki,
Message-ID,- temat,
- datę,
- treść.
Kolejka nie przechowuje więc wyłącznie informacji „spróbuj ponownie”. Na dysku znajduje się również zawartość potrzebna do faktycznego dostarczenia wiadomości.
Dlaczego postcat, a nie zwykłe cat?
Plik kolejki nie jest zwykłym plikiem EML. Zawiera wewnętrzne rekordy Postfixa przeplatane danymi wiadomości.
postcat zna ten format i potrafi przedstawić go w czytelnej formie. Opcja -q pozwala podać Queue ID, dzięki czemu nie trzeba wiedzieć, czy plik jest w incoming, active, deferred czy hold.
postcat -q E9974A2C2A
Plików kolejki nie należy ręcznie edytować. Ich format i stan są częścią wewnętrznego działania Postfixa, a procesy serwera mogą równocześnie przenosić lub przetwarzać wiadomości.
Do administracji służą narzędzia świadome struktury kolejki, takie jak postqueue, postcat i postsuper.
Przywracamy odbiorcę
Uruchomiłem ponownie mail-b:
docker compose start mail-b
Następnie wymusiłem próbę dostarczenia oczekujących wiadomości:
docker compose exec mail-a postqueue -f
Po skutecznym przekazaniu kolejka była pusta:
docker compose exec mail-a postqueue -p
Mail queue is empty
Zniknął również plik w deferred:
docker compose exec mail-a \
sh -c 'find /var/spool/postfix/deferred -type f'
Polecenie nie zwróciło żadnej ścieżki.
Postfix nie potrzebował już lokalnej kopii, ponieważ następny serwer potwierdził przyjęcie wiadomości. Odpowiedzialność za jej dalszą obsługę przeszła na mail-b.
Wymuszanie całej kolejki przez postqueue -f ma sens po usunięciu przyczyny awarii. Częste opróżnianie dużej kolejki deferred, gdy cele nadal są niedostępne, może zwiększyć obciążenie i pogorszyć sytuację.
Czy plik zawsze spokojnie czeka w jednym katalogu?
Nie.
Wiadomość może przechodzić między kolejkami, a stan active jest dodatkowo zarządzany w pamięci qmgr. Próba odnalezienia pliku dokładnie w chwili dostarczania może dać inny wynik niż chwilę wcześniej.
Dlatego do bieżącej diagnostyki lepiej używać:
postqueue -p
postcat -q QUEUE_ID
niż zakładać, że konkretna wiadomość zawsze znajduje się pod wcześniej zaobserwowaną ścieżką.
Co kolejka oznacza dla bezpieczeństwa?
Eksperyment pokazuje coś jeszcze: dostęp do katalogu kolejki może oznaczać dostęp do pełnej treści oczekujących wiadomości.
W plikach mogą znajdować się:
- adresy nadawców i odbiorców,
- tematy wiadomości,
- treść korespondencji,
- nagłówki techniczne,
- identyfikatory i informacje o trasie wiadomości.
Z tego wynikają praktyczne zasady:
- uprawnienia do
/var/spool/postfixpowinny pozostać ograniczone, - wyników
postcatnie należy bez potrzeby publikować ani dołączać w całości do zgłoszeń, - przed pokazaniem logów lub pliku trzeba usunąć dane osobowe i treść korespondencji,
- kopie katalogu kolejki należy traktować jak dane zawierające potencjalnie poufną pocztę.
Kolejka nie jest archiwum ani backupem poczty
Wiadomość znika z kolejki po skutecznym dostarczeniu. Kolejka przechowuje dane potrzebne do wykonania bieżącej pracy, a nie historię całej korespondencji.
Nie zastępuje więc:
- backupu skrzynek,
- archiwizacji wiadomości,
- dziennika zdarzeń,
- systemu audytowego.
Również naiwne kopiowanie działającego /var/spool/postfix nie powinno być przedstawiane jako kompletny plan odtwarzania poczty. Podczas kopiowania wiadomości mogą zmieniać stan i położenie. Procedura awaryjna musi uwzględniać spójność danych, konfigurację serwera, skrzynki odbiorców oraz bezpieczny sposób zatrzymania lub wyciszenia przetwarzania.
Ostrożnie z ręcznym usuwaniem
Widząc plik w deferred, łatwo pomyśleć:
rm /var/spool/postfix/deferred/E/E9974A2C2A
To zły sposób administrowania kolejką.
Postfix dostarcza postsuper, które wykonuje operacje z uwzględnieniem struktury kolejki. Ono również wymaga ostrożności — szczególnie opcje działające na wszystkich wiadomościach — ale jest właściwym narzędziem zamiast ręcznego usuwania plików.
Przed operacją warto ponownie sprawdzić Queue ID i zakres polecenia. Usunięcie wiadomości z kolejki jest operacją destrukcyjną i może oznaczać bezpowrotną utratę niedostarczonej treści.
Co z tego wynika dla diagnostyki?
Położenie i zawartość pliku pomagają odpowiedzieć na konkretne pytania:
| Obserwacja | Możliwy wniosek |
|---|---|
wiadomość jest w maildrop | czeka na pobranie lokalnego zgłoszenia |
rośnie incoming | wiadomości napływają szybciej, niż qmgr je podejmuje |
wiadomość jest w deferred | wcześniejsza próba zakończyła się błędem tymczasowym |
istnieje powiązany zapis w defer | Postfix ma informację o przyczynie opóźnienia dla odbiorcy |
wiadomość jest w hold | została administracyjnie wstrzymana |
Queue ID zniknął po odpowiedzi 2xx | następny etap potwierdził przyjęcie wiadomości |
Sam katalog nadal nie wystarcza do pełnej diagnozy. Trzeba połączyć:
postqueue -p,postcat -q,- logi Postfixa,
- odpowiedź SMTP,
- stan DNS i sieci,
- etap, na którym zatrzymało się dostarczanie.
Mechanizm błędów i kolejnych prób opisuję szerzej w artykule Dlaczego e-mail nie dociera? Kolejka Postfixa, błędy SMTP i ponawianie dostarczania.
Oficjalna dokumentacja
Szczegółowy opis mechanizmu kolejek znajduje się w dokumentacji Postfixa:
- Postfix Bottleneck Analysis — QSHAPE_README,
- Postfix Architecture Overview,
- podręcznik qmgr(8),
- podręcznik postcat(1),
- podręcznik postsuper(1).
Podsumowanie
Kolejka Postfixa nie jest tylko tabelą pokazywaną przez mailq.
To system plików wiadomości, danych koperty i pomocniczych informacji o dostarczaniu, zarządzany przez współpracujące procesy Postfixa. Część stanu aktywnej kolejki istnieje również w pamięci qmgr.
W badanym przypadku wiadomość naprawdę znajdowała się pod ścieżką:
/var/spool/postfix/deferred/E/E9974A2C2A
postcat pokazał jej kopertę, nagłówki i treść. Po przywróceniu serwera odbiorczego i skutecznym przekazaniu plik zniknął, ponieważ lokalny Postfix wykonał swoją pracę.
Najważniejszy wniosek jest prosty:
Wiadomość w kolejce to nie abstrakcyjny wpis. To dane potrzebne Postfixowi do wykonania konkretnego zadania dostarczenia — przechowywane na dysku i zarządzane przez jego procesy.
